Komu należy się zachowek i ile można otrzymać? Zachowek to kluczowa instytucja polskiego prawa spadkowego, która gwarantuje najbliższym spadkodawcy prawo do udziału w spadku nawet wbrew jego woli. Sprawdź, kto może ubiegać się o zachowek, jak oblicza się jego wysokość i z jakimi kosztami wiąże się postępowanie sądowe.
Co to jest zachowek i jaka jest jego rola?
Zachowek to roszczenie pieniężne, które ma chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu po śmierci spadkodawcy. Instytucja ta ogranicza swobodę rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci, zapewniając minimum majątkowe osobom uprawnionym.
Jego głównym celem jest zabezpieczenie interesów osób, które byłyby powołane do dziedziczenia z ustawy, gdyby spadkodawca nie rozporządził swoim majątkiem poprzez testament, darowiznę lub inne działania.
Zachowek gwarantuje częściowy udział w spadku niezależnie od woli i zapisów spadkodawcy.
Kto jest uprawniony do zachowku?
Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie osobom, które byłyby spadkobiercami ustawowymi, jeśli testament lub darowizny wykluczyły je z dziedziczenia. Zaliczają się do nich:
- Zstępni, czyli dzieci oraz wnuki spadkodawcy
- Małżonek osoby zmarłej
- Rodzice spadkodawcy – o ile byliby powołani do spadku na podstawie dziedziczenia ustawowego
Prawo do zachowku przechodzi na spadkobiercę uprawnionego wyłącznie wtedy, gdy także ten spadkobierca należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwotnym spadkodawcy.
Jak obliczyć wysokość zachowku?
Wysokość zachowku zależy od stopnia pokrewieństwa oraz od sytuacji życiowej osoby uprawnionej. Ustalana jest zgodnie z zasadami:
- Standardowo: 50% wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym
- Dla małoletnich lub osób trwale niezdolnych do pracy: 66,7% tego samego udziału
Zasadniczą podstawę obliczenia stanowi czysta wartość spadku, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe, bez zapisów zwykłych i poleceń, powiększona o wartość darowizn podlegających zaliczeniu. W praktyce oznacza to, że przy ustalaniu zachowku, bierze się pod uwagę majątek pozostawiony przez spadkodawcę oraz wartość niektórych darowizn dokonanych za życia.
Jak działa mechanizm ochrony osób uprawnionych?
Zachowek ma charakter ochronny – zapobiega pominięciu najbliższych osób przez spadkodawcę. Uprawnionemu przysługuje roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, jeśli nie otrzymał należnej części majątku ani w drodze dziedziczenia, ani poprzez darowiznę lub zapis.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku ani w formie udziału w spadku, ani w postaci darowizny czy zapisu, przysługuje mu wobec spadkobierców roszczenie o zapłatę kwoty potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku.
Prawo to dotyczy wyłącznie sytuacji, w których spadkodawca nie zapewnił zachowku uprawnionym w żaden sposób.
Kiedy można utracić prawo do zachowku?
Utrata prawa do zachowku następuje m.in. wtedy, gdy uprawniony:
- Dopuścił się wobec spadkodawcy umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności
- Dopuścił się rażącej obrazy czci wobec spadkodawcy
- Uporczywie nie wypełniał względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
W takich przypadkach sąd może orzec o wyłączeniu prawa do zachowku, chroniąc wolę spadkodawcy i zabezpieczając porządek społeczny.
Postępowanie sądowe i koszty związane z dochodzeniem zachowku
Dochodzić roszczenia o zachowek można na drodze postępowania sądowego. Pozew składa się do sądu rejonowego, a w przypadku gdy wartość roszczenia przekracza 100 000 zł – do sądu okręgowego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania zmarłego.
Opłata sądowa za pozew o zachowek wynosi 5% wartości dochodzonego roszczenia. Do tego mogą dojść koszty ewentualnej pomocy prawnej lub innych opłat sądowych.
Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny, co oznacza, że uprawniony dochodzi określonej kwoty, a nie konkretnej części majątku. Możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw zależy od udokumentowania wartości spadku oraz wykazania istnienia roszczenia.
Podsumowanie – komu przysługuje zachowek i ile można otrzymać
Zachowek zabezpiecza interesy dzieci, wnuków, małżonka oraz rodziców spadkodawcy wyłączonych z dziedziczenia ustawowego. Przysługuje uprawnionym 50% udziału, a w przypadku małoletnich i osób niezdolnych do pracy – 66,7%, odniesionych do wartości udziału spadkowego. Podstawą do obliczenia zachowku jest wartość schedy spadkowej powiększona o wybrane darowizny. Dochodzenie zachowku odbywa się przed sądem właściwym miejscowo, a koszty postępowania wynoszą 5% żądanej kwoty. Prawo do zachowku nie przysługuje osobom, które rażąco naruszyły obowiązki wobec spadkodawcy lub dopuściły się poważnych czynów przeciwko niemu.
Instytucja zachowku zapewnia ochronę najbliższym członkom rodziny i stanowi istotny element równowagi między swobodą testowania a odpowiedzialnością wobec bliskich.
Korepetycje z życia to portal edukacyjny poświęcony praktycznej wiedzy, której nie znajdziesz w podręcznikach szkolnych. Publikujemy konkretne poradniki z zakresu prawa, kariery, finansów, psychologii i biznesu – wszystko po to, żeby dorosłe życie stało się mniej skomplikowane.