Kiedy zachowek dla rodzeństwa przysługuje? Już na wstępie należy jasno wskazać: rodzeństwo zmarłego z zasady nie ma prawa do zachowku, z wyjątkiem jednej szczególnej sytuacji, gdy rodzeństwo reprezentuje wydziedziczonego lub pominiętego rodzica jako zstępni[1][2][3][5][6][7]. W praktyce jest to rozwiązanie bardzo rzadkie, zależne od konkretnego układu rodzinnego oraz dziedziczenia ustawowego. Zachowek pozostaje narzędziem ochrony interesów ekonomicznych najbliższej rodziny spadkodawcy i jest ściśle uregulowany przez przepisy art. 991–1011 Kodeksu cywilnego[1][2][3][4][5][6].
Podstawy prawne zachowku – komu przysługuje?
Instytucja zachowku powstała w celu zabezpieczenia najbliższej rodziny przed całkowitym wydziedziczeniem przez spadkodawcę. Prawo do zachowku posiadają wyłącznie najbliżsi: zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), małżonek oraz rodzice, ale tylko wtedy, jeśli spadkodawca nie miał zstępnych i to oni byliby powołani do spadku na podstawie dziedziczenia ustawowego[1][2][3][5][6]. Rodzeństwo nie znajduje się w tym katalogu uprawnionych, co oznacza, że prawo do zachowku im nie przysługuje, o ile nie wystąpi szczególny przypadek reprezentacji przez tzw. dziedziczenie przez szczep[1][3][5][6][7].
Zasady ustalenia prawa do zachowku przez rodzeństwo
Prawo do zachowku może zostać rozszerzone na rzecz rodzeństwa wyłącznie wtedy kiedy rodzeństwo wstępuje w miejsce swojego wydziedziczonego lub zmarłego rodzica na zasadach dziedziczenia ustawowego, czyli jako zstępni danego spadkobiercy[1][3][5]. Innymi słowy, jeżeli np. rodzic uprawniony do zachowku zostaje wydziedziczony, wówczas dzieci tego rodzica – czyli rodzeństwo spadkobiercy – uzyskują niezależne roszczenie o zachowek według przepisów art. 1011 Kodeksu cywilnego[1][3][5].
Poza powyższą sytuacją rodzeństwu nie przysługuje zachowek. Bez względu na bliskość więzów rodzinnych, jeżeli rodzeństwo nie dziedziczy jako zstępni wydziedziczonego rodzica, nie mają oni żadnego uprawnienia do zachowku po zmarłym[1][3][6][7]. Warto podkreślić, że sam fakt pominięcia rodzeństwa w testamencie nie stanowi przesłanki do roszczenia o zachowek.
Mechanizm obliczania i funkcjonowanie zachowku
Zachowek to świadczenie pieniężne stanowiące 1/2 udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli uprawniony do zachowku jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy – przysługuje mu 2/3 potencjalnego udziału spadkowego[1][2][3][4][5][6]. Podstawą naliczania jest suma całego spadku powiększona o określone darowizny i zapisy windykacyjne (z wyjątkami), pomniejszona o długi[3][4].
Roszczenie z tytułu zachowku należy zgłosić w sądzie w terminie do 5 lat od otwarcia spadku. Ostateczna kwota podlega także waloryzacji, czyli uwzględnieniu wzrostu wartości majątku między śmiercią spadkodawcy a rozliczeniem zachowku[1][3][4][6]. Przepisy pozwalają sądowi na miarkowanie wysokości (art. 5 KC) – szczególnie w odniesieniu do pełnoletnich i samodzielnych – jednak w żadnym wypadku nie mogą one pozbawić prawa do zachowku osoby małoletniej[1][3][5].
Dziedziczenie ustawowe i znaczenie wydziedziczenia
Podstawą do określenia wysokości zachowku jest dziedziczenie ustawowe, które wskazuje, kto i w jakiej części powinien dziedziczyć majątek, gdy nie ma testamentu[1][3][5]. Jeśli osoba uprawniona do zachowku została wydziedziczona – przez wskazanie w testamencie i przy spełnieniu przesłanek uzasadniających ten krok – jej dzieci nie tracą automatycznie prawa do zachowku[1][3][5]. Zgodnie z art. 1011 KC przysługuje im ono na równi z innymi zstępnymi.
Wydziedziczenie musi być wyraźnie uzasadnione w testamencie i dotyczy wyłącznie osoby wskazanej. Nie rozciąga się samoczynnie na jej zstępnych. Oznacza to, że rodzeństwo, będące zstępnymi wydziedziczonego, zyskuje prawo do zachowku tylko w tym wąskim przypadku[1][3][5].
Zmiany, trendy i znaczenie ochrony ekonomicznej uprawnionych
W najbliższych latach (2025 i kolejne) nie przewiduje się fundamentalnych zmian w zakresie kręgu osób uprawnionych do zachowku. Kluczowe trendy koncentrują się na waloryzacji wysokości zachowku, szczególnej ochronie osób małoletnich i niesamodzielnych oraz uznaniu niezależnych praw dzieci wydziedziczonych rodziców[1][3][5][9]. Skutkuje to tym, że prawa rodzeństwa są nadal bardzo ograniczone i egzekwowane wyłącznie przez mechanizm reprezentacji zstępnych.
Podsumowując: rodzeństwo nie ma prawa do zachowku, chyba że w miejsce wydziedziczonego lub pominiętego rodzica dziedziczy na zasadach ustawowych. Zachowek nie chroni więc automatycznie wszystkich bliskich, lecz pozostaje instrumentem wyłącznie dla najbliższej grupy rodzinnej wskazanej ustawowo[1][2][3][5][6][7].
Źródła:
- [1] https://awentin.pl/blog/zachowek-2025-komu-przysluguje-kiedy-sie-nalezy/
- [2] https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/swiadczenia/6848833,kto-teraz-ma-prawo-do-zachowku-a-kto-nie-dostanie-pieniedzy-po-zmarlym-jesli-nie-jest-wskazany-w-testamencie.html
- [3] https://kallawarszawa.pl/zachowek-wszystko-co-warto-wiedziec-o-zachowku-w-2025-roku/
- [4] https://zachowek.biz.pl/ile-wynosi-zachowek/
- [5] https://adwokat-koszalin.com/sukces-kancelarii-w-sprawie-o-zachowek-prawa-nienarodzonych-dzieci/
- [6] https://dziedziczymy.com/prawo-do-zachowku-co-musisz-wiedziec-w-2025-roku/
- [7] https://kopczynski-kancelaria.pl/zachowek-ile-dla-kogo-przedawnienie-podstawowe-informacje/
- [9] https://www.dudkowiak.pl/zgora/prawo-spadkowe-podsumowanie-zmian-w-2024-roku-i-plany-na-2025-rok/
Korepetycje z życia to portal edukacyjny poświęcony praktycznej wiedzy, której nie znajdziesz w podręcznikach szkolnych. Publikujemy konkretne poradniki z zakresu prawa, kariery, finansów, psychologii i biznesu – wszystko po to, żeby dorosłe życie stało się mniej skomplikowane.